Hoofdstuk 8

DE BEVRIJDING VAN FRITS DE ZWERVER UIT DE KOEPELGEVANGENIS IN ARNHEM

 

Inleiding

Maandag 1 mei 1944 is een rampdag. Dan wordt de grondlegger van de Landelijke Onderduikersorganisatie, dominee Frits Slomp, bij Ruurlo door twee marechaussees gearresteerd.

Hij wordt overgebracht naar Zutphen en later, voor verder onderzoek, naar Arnhem. Daar wordt hij opgesloten in de bijkans onneembare Koepelgevangenis. Van daaruit haalt de Sicherheitsdienst (de SD) in Arnhem hem regelmatig op voor verhoor.

Omdat ds. Frits Slomp, alias Frits de Zwerver letterlijk alles weet van de Landelijke Onderduikers Organisatie, moet hij bevrijd worden. Daar twijfelt niemand binnen de verzetsbeweging aan. Als de SD eenmaal in de gaten heeft wie ze in handen hebben, zal hij ongetwijfeld ter dood veroordeeld worden.

 

In mei 2014 mocht ik een bijdrage leveren aan een nieuwe website, waarop het verhaal van de bevrijding van ds. Slomp staat en de bevrijding van de 54 gevangenen uit het Huis van Bewaring in Arnhem. Het is geschreven door Joke Scheepstra en Jan Weitkamp. Zie hiervoor WO2-verzet.nl.

 

 

 

De ballade van de ter dood veroordeelden


Er zijn in de oorlog duizenden verzetsstrijders door de Duitsers vermoord, al of niet via een officiële veroordeling. Het gedicht dat hieronder volgt heeft in de bezettingstijd diepe indruk gemaakt.

De ballade van de ter dood veroordeelden is van Yge Foppema, die het gedicht schreef in cel 595 van het 'Oranjehotel' te Scheveningen. Hij had het motto gezien in een cel op het Binnenhof en het was hem blijven achtervolgen.

Foppema schreef het gedicht na een gesprek met zijn celgenoot Jan Verhagen uit Haarlem, aan wie het gedicht is opgedragen.

Verhagen zat in zorg over het lot van zijn ouders. De figuren zijn getekend naar lotgenoten uit de gevangenis; in feite waren zij geen van allen ter dood veroordeeld, maar hun lot hing wel aan een zijden draad. Tenslotte hebben allen de oorlog overleefd.

In het gedenkraam voor de verzetsslachtoffers in de St Jan in Gouda staat de tekst van dit gedicht. Heel bijzonder om dat te zien in glas en lood.

De ballade van de ter dood veroordeelden


'God, help mijn vrouw en kinderen! Ik kom wel terecht!'
Haastig met potlood gekrabbeld opschrift op den binnenkant
van een celdeur in het Binnenhof te 's-Gravenhage.


Een zware hand legde zich op zijn schouder
En onderbrak zijn dagelijkschen gang.
Heel even ging zijn adem wat benauwder,
Toen ging hij rustig mee. Hij was niet bang.
Dat dit eens komen moest wist hij allang.
Wie, die den strijd aanbindt, schuwt de gevaren?
Menig soldaat sterft in zijn beste jaren.
Maar toen het land riep, volgde hij dien drang.
Op 't Binnenhof heeft hij heel zacht gezegd:
'Heer, help de mijnen! Ik kom wel terecht!'

Er zat een jonge man in Scheveningen,
Die had gesaboteerd en opgeruid,
Wapens gesmokkeld en nog andere dingen,
Tot hij verraden werd. Toen was het uit.
En een paar cellen verder zat zijn bruid.
Zij waren altijd in elkaars gedachten.
Terwijl zij samen op het einde wachtten.
Een vonnis, en zes kogels tot besluit.
Iederen avond hebben zij gezegd:
'Heer, help den ander! Ik kom wel terecht!'

En in de cel daarnaast een jonge jongen,
Die eens de vreugde van zijn ouders was.
Toen hij thuis was, had hij altijd gezongen.
Zijn oogen waren klaar als zuiver glas.
Hij nam zijn leven toen het nog maar pas
Begon en wierp het in de schaal der vrijheid.
Hij offerde het met dezelfde blijheid
Waarmee hij door zijn jeugd gedarteld was.
Steeds heeft hij dit gebed voor God gelegd:
'Heer, help mijn ouders! Ik kom wel terecht!'

Allen, allen: de man met grijze haren,
Die elken avond psalm zingt in zijn cel,
De jeugdigen, en die op rijper jaren,
Gehoorzaamden het innerlijk bevel -
Zij stonden op hun post en wisten wel:
Wij zijn gering in aantal, weinig krachtig,
De vijand is barbaarsch en overmachtig,
En als hij toeslaat, treft zijn wraak ons fel
En het vergaat ons en den onzen slecht......
God sta hen bij! Wij komen wel terecht!

Prinsesse van Oranje, hoog verheven.
Die het symbool van ons verlangen zijt,
Wij weten wel: dit kost ons straks het leven,
Wij zien het licht nog slechts een korten tijd.
Maar als wjj aanstonds vallen in den strijd
En eenzaam sterven op de hei in Haren,
Dan willen wij een laatsten zucht bewaren
Voor dit gebed op weg naar de eeuwigheid:
Heer, Uw soldaat, die sneuvelt in 't gevecht,
Smeekt U: help Holland! Ik kom wel terecht.

Yge Foppema

ds Slomp
Ds. Slomp op een van z'n vele lezingen na de oorlog
over z'n werk in dienst van onderduikers.


Bevrijdingsplan


De eerste vraag voor het verzet is: "Waar is Frits Slomp ingesloten."
Dit is in het begin niet zeker. Pas op woensdag 3 mei wordt bekend dat dominee Slomp in de Koepel in Arnhem zit en wel in cel 53. Tenminste dat dacht ik. Dick Kaajan ontdekte dat het cel 56 was.
De topman van de Landelijke Knokploegen Liepke Scheepstra (schuilnaam Bob) en Evert H.J.van Boven, provinciaal leider van de LO Gelderland, besluiten een bevrijdingsactie te organiseren.
Een plan wordt uitgewerkt en de actie wordt gepland op vrijdag 12 mei.

Aan deze actie zullen verschillende knokploegen deelnemen. Onder andere de knokploegen van Utrecht en Twente.
Scheepstra waarschuwt Johannes ter Horst en verzoekt hem met zijn mannen, deze woensdagavond naar Arnhem te komen. Ze zullen dan de laatste details doorspreken.

Die woensdagavond de 10e mei komen Johannes ter Horst, Geert Schoonman en Harry Saathof aan bij het huis van Tante Spiek aan het Eusebiusplein in Arnhem.


koepel

Een bijna onneembaar bolwerk: de Koepel te Arnhem


Met de leiding wordt daar het plan gemaakt om te proberen met een smoesje de Koepelgevangenis in te komen.
Johannes en Geert Schoonman zullen, in een uniform van de marechaussee, de zogenaamde arrestant Harry Saathof opbrengen. Die moet terecht staan voor een economisch delict.

Omdat ze via een informant, die binnen de gevangenis werkt, te horen krijgen dat Frits Slomp de volgende ochtend zal worden overgebracht naar de gevangenis in Scheveningen wordt besloten nog diezelfde dag, dus donderdagavond de 11e, een poging tot bevrijding te wagen.

De knokploeg uit Twente krijgt vervolgens de opdracht om uit Arnhem naar Oosterbeek te vertrekken en zich te melden op het "Hemeldal", een rusthuis in de bossen van Oosterbeek met als eigenaar Eef Zwarts.
Daar zullen ook leden van de KP uit Utrecht aanwezig zijn.
Aan het eind van de middag vertrekken onder andere Johannes ter Horst, Geert Schoonman en Harry Saathof naar het afgesproken huis. Piet Alberts blijft in Enschede, omdat zijn vrouw de spanning niet meer aan kan.

Om half acht is iedereen op het ontmoetingspunt present.
Johannes ter Horst en Geert Schoonman trekken het marechaussee-uniform aan, terwijl Harry Saathof zich inleeft in de rol als arrestant.

Uitvoering van het plan


ford
Een Ford acht cilinder
bestuurd door Geert


Hierna wordt het plan, zoals afgesproken, uitgevoerd.
Ze vertrekken met een Ford 8 cilinder met achter het stuur Geert Schoonman en een Opeltje met achter het stuur Piet Wortel van de KP-Utrecht, richting Arnhem.
Johannes ter Horst en de "gevangene" Harry Saathof en Joop Abbink, de leider van de KP-Oost zitten in de Ford. De overige leden nemen plaats in zowel de Ford als het Opeltje.

Johannes zegt tegen Piet Wortel: "Je volgt mij maar!" Beide auto's zijn inmiddels voorzien van Duitse "polizei" kentekenplaten. Dit is gedaan om niet op te vallen.

Er rijden zo weinig auto's, dat elke auto als het ware nagekeken wordt. De enige auto's die eigenlijk nog rijden zijn de Duitse. Geert, die voor het eerst in zo'n "dikke Ford" rijdt kan het af en toe niet laten om uit te proberen hoe snel deze auto wel niet kan.

Daardoor raakt Piet Wortel de Ford even kwijt en rijdt dan per ongeluk een doodlopend straatje in. Even later ziet hij de Ford weer en gaat de reis zoals gepland.

Het is de bedoeling dat de Ford met de "arrestant" als eerste voor de hoofdingang zal stoppen.
Kort daarop zal ook het Opeltje daar in de buurt stoppen.
De bemanning van deze auto zal nauwgezet de bewegingen bij de hoofdingang in de gaten houden.
Piet Wortel en de andere mannen in het Opeltje zien dat de Ford ter hoogte van de hoofdingang stopt en dat Johannes en Geert uitstappen, gekleed in het uniform van de Marechaussee.
De geboeide Harry met zich meevoerend, lopen zij in de richting van de toegangsdeur en kloppen aan. Na een poosje gaat het kijkgat, dat in de deur is aangebracht, open.

"Ja?" wordt gevraagd.

Johannes: "We hebben een arrestant, die moeten wij afleveren. Hij moet morgen naar Nijmegen om voor het Economisch Gerechtshof te verschijnen.
We komen uit Groningen en moesten vandaag al vertrekken, omdat we anders morgen nooit op tijd zouden zijn".

"Hebben jullie de papieren?"

"Ja", antwoordt Johannes.

Daarna gaat de deur open en gaan Johannes, Harry en Geert naar binnen.
Eenmaal binnen trekken alle drie de mannen hun pistool en wordt de portier vriendelijk, doch dringend, verzocht zijn medewerking te verlenen.

Inmiddels zijn ook de andere overvallers binnen. De portier krijgt de opdracht om de tussendeur, die toegang geeft tot de binnenplaats te openen. Harry loopt dan gewoon weer als "arrestant" tussen de twee "marechaussees".

De bevrijding


Zij steken de binnenplaats over en komen dan bij de deur, die toegang geeft tot de koepel.
Na veel moeite weten zij iemand te vinden die deze deur ook opent.
Binnen de Koepel gekomen, halen zij Frits de Zwerver uit cel 56. De Hengeloër Henk Kruithof, leider LO-district Hengelo zit even verder in cel 85.

koepel

Deze foto geeft een indruk van de onneembaarheid.


Eenmaal buiten gekomen, stappen Frits de Zwerver en Henk Kruithof bij de mannen in de auto en rijden vervolgens met grote snelheid richting Oosterbeek.
De 8 cilinder Ford kan een hoge snelheid halen.
Piet Wortel met het Opeltje, probeert de Ford bij te houden, maar dit lukt niet.
Het lukt zelfs veel minder dan op de heenweg.
"Zou de motor kapot zijn?" denkt hij.
Een van de KP-ers op de achterbank zegt tegen Piet Wortel:
"Ik ruik een brandlucht!"
Toch rijdt Piet Wortel door, omdat stoppen teveel risico met zich meebrengt en uiteindelijk weet hij het Opeltje ook in de omgeving van "Het Hemeldal" te parkeren, dit op de afgesproken plaats, bij de Valkenburglaan.

Daar parkeert Piet Wortel de auto in de berm. Bij het aantrekken van de handrem, komt hij er tot zijn schrik achter dat hij de hele weg met de handrem aangetrokken heeft gereden!

Na wat heen en weer geplaag over dit feit gaat de groep te voet door het bos naar "Het Hemeldal" te Oosterbeek.

Daar worden dominee Frits Slomp alias Frits de Zwerver en Henk Kruithof tijdelijk ondergebracht.
Later worden dominee Slomp en Kruithof overgebracht naar een onderkomen op het terrein van de psychiatrische inrichting te Wolfheze.

Reactie in Heemse op de bevrijding van ds. Slomp


Het onderstaande citaat las ik in een preek van de Heemser predikant ds. E. Woudt. Het opschrift boven de preek luidde: Bidden is broodnodig.

"Ik moest, gemeente, bij de preekvoorbereiding nog denken aan het werk van ds. Slomp, in oorlogstijd, Frits de Zwerver. In Heemse staat zelfs een monument ter nagedachtenis aan wat Frits de Zwerver en vele anderen met hem mochten betekenen in de strijd tegen de tirannie, tegen de duivel.

Frits de Zwerver werd in mei 1944 gearresteerd en opgesloten in de zwaarbewaakte gevangenis De Koepel in Arnhem. Na twaalf dagen werd hij op listige wijze door een knokploeg van de ondergrondse bevrijd. Zijn taak liep nog door. Hij moest nog verder werken in de strijd tegen de duivel.


We weten ook dat zoveel andere verzetsmensen in oorlogstijd zijn gedood. Hun taak was klaar. Reken er maar op dat in die dagen waarin Frits de Zwerver in de gevangenis zat, dat er toen in de kerk van Heemse en in de gezinnen van Heemse vurig voor hun predikant is gebeden.


En er is ook gedankt. Dat vertelde ds. Slotman mij na de eerste dienst.


Toen Frits de Zwerver uit de gevangenis was bevrijd, toen stonden voor de oude school (waar nu de Regenboog is) een paar broeders met elkaar te praten. En toen kwam er een wat oudere broeder langs. En die vroeg: wat is er? Is er iets aan de hand? Toen zeiden ze: ds. Slomp is bevrijd uit de gevangenis. En die oude broeder nam zijn pet af en hij zei: mannenbroeders, daar gaan we de Here voor danken. En toen hebben ze daar op straat de Here gedankt voor zijn bevrijdingswerk.
"

Ik vind dit prachtig en heel bijzonder, zeker toentertijd, toen er veel minder vrijmoedigheid was dan tegenwoordig.

 

Dick Kaajan over de arrestatie en bevrijding van ds. Slomp


Van Dick Kaajan kreeg ik toestemming zijn uitvoerige artikel over de arrestatie en de bevrijding ds. Slomp op deze site te zetten. Ik ben hem daar hartelijk dankbaar voor. Zie artikel over ds.Slomp. Het verscheen in 'Elfde Bulletin van de Tweede Wereldoorlog' (o.r.v. Perry Pierik en Bert van Nieuwenhuizen) (Soesterberg: uitgeverij Aspekt, 2012).

 

Was Piet Alberts bij de Koepelkraak betrokken?


Voor mij was een vraag of Piet Alberts bij de Koepelkraak aanwezig is geweest. Daarover bestaat verschil van mening. Ik heb daarover zijn zoon Gejo geraadpleegd.

Gejo schreef me het volgende:

"Ik ging er eerst ook vanuit dat mijn vader bij de koepelbevrijding is geweest. O.a. staat dat in het boek "De Dubbele slag" van Jan Hof. Ik heb dit ook vol overtuiging in een kort verslag gezet t.b.v. het oorlogmuseum in Hengelo (Gld) en ben naar aanleiding daarvan benaderd door een archivaris, genaamd Dick Kaajan, naar ik meen uit Leidschendam, die het levensverhaal van Frits de Zwerver tot in de details heeft uitgezocht. (-) Van Dick Kaajan kreeg ik archiefstukken van het NIOD betreffende de KP/LKP Twente/de verklaring van Piet Alberts. Daarin geeft hijzelf ook aan dat hij daar niet bij is geweest.

Ook wordt beweerd dat Piet bij de bevrijdingactie op het HvB in Zutphen is geweest. Velen uit die tijd geloven dat, maar Piet (mijn vader) ontkent dat zelf in zijn verklaring. Zo zie je hoe waarheden en onwaarheden een eigen leven gaan leiden. De Piet Wortel was bij de Koepel aanwezig. Hij was geloof ik van de KP-Utrecht. Dus dit laatste mag je voor waar aannemen."

Ik dank Gejo voor deze heldere uiteenzetting. Piet Alberts was thuis bij zijn vrouw Annie, voor wie de spanning soms te veel werd. We moeten daarover niet gering denken. Wat Johannes en z'n makkers deden was echt levensgevaarlijk. Dat is ook wel gebleken.

Piet Alberts over De Koepel


koepel

De gevangenis had op Johannes en z'n mannen een diepe indruk gemaakt.


Piet:
"(Over de "De Koepel") Geweldig zo'n groot gebouw het is, je voelde je zo heel klein (Piet vertelt hetgeen Harry, Geert en Johannes hem later verteld hebben), daar in het midden stond ook nog een gebouwtje, waar ook iemand zat.

Net als in Almelo, werden al die bewakers opgesloten in een cel, de twee er uit gehaald en klaar was de zaak. Twintig minuten waren ze erin geweest maar onder hoge spanning, want toen zij binnen waren, dachten ze dat ze er nooit meer uit zouden komen!"

Piet: "Zo begon het leven weer, met piloten, Joden en onderduikers."

DE OORLOG IN BEELD: HOE ERG HET WAS!
winterhulp

Een les in liefdadigheid


"Ik (Seyss) richt hierbij op: de stichting Winterhulp Nederland", proclameerde eind oktober 1940 de Rijkscommissaris.

Maar al zwetste men over 'naastenliefde' en 'neutraliteit' om dit brok nazi-propaganda voor het Nederlandse volk aannemelijk te maken, alras liet niemand zich meer foppen.

De platste chantage was nodig om iets uit de Nederlandse zakken te kloppen - ondernemingen kregen brandbrieven, die met belastingaanslagen gelijk stonden, met lijsten kwamen de collectanten aan huis.

Het Nederlandse publiek bleek niet vatbaar voor dergelijke propaganda-trucs. Het wist maar al te goed waar alles wat ons land werkelijk nodig had, heenging".

Ons land werd werkelijk leeggeroofd. Jordaan heeft dat fraai getekend.

Winterhulp, ik weet nog hoe mijn moeder vriendelijk maar beslist de collectebus weigerde. Zij wist: de hulp ging niet naar de onderduikers, voor wie ds. Slomp zich sterk maakte.

Wilt u naar het volgende hoofdstuk 9: Klik dan op Bevrijding van de 54.

Laatste aanpassing op 24 sept 2014

 

Links ivm Johannes ter Horst:

artikel in nd over johannes

interview over johannes


anton reedijk uit rotterdam

reinder spriensma uit ureterp

lammert huizing uit sellingerbeetse

roelof blokzijl (in English)

 

 

 

Bezettingstijd in Amersfoort


inleiding oorlogstijd in a'foort
oorlogstijd in amersfoort dl1
oorlogstijd in amersfoort dl2
oorlogstijd in amersfoort dl3
oorlogstijd in amersfoort dl4
oorlogstijd in amersfoort dl5

oorlogstijd in amersfoort dl6

 

 

 

 

 

 

 

 

Andere links:

 

De invloed van de bijbel
op Nederlandse cultuur


Gedichten
met kort commentaar

 

 Enschede in 40-45

beheer